ОСНОВНА  ШКОЛА »ЈОВАН  ЈОВАНОВИЋ ЗМАЈ«  ЂУРЂЕВО

ОСНОВНА ШКОЛА »ЙОВАН ЙОВАНОВИЧ ЗМАЙ« ДЮРДЬОВ

НАСЕЛЬОВАНЄ РУСНАЦОХ

Руснаци ше почали насельовац до Бачки стредком XVIII ви­ка. Вони и пред приходом до тих крайох були жителє Угорскей: жили у єй сиверовосточних жупанийох, на териториї Закарпат'я. Як барз рухома популация ширели ше на простори Угорскей вос-точно од Тиси, злїваюци ше з другима народами, а особлїво з Мадярами и Словацами. Тото зохаби шлїди у язику Руснацох, як и на їх менох и презвискох.

Социялни обставини у хторих жили Руснаци у своєй дїдовщини були барз чежки. Найчежше положене селянства у Угорскей було праве у єй сиверовосточних жупанийох - на териториї дзе жили Руснаци. То подруче з нєплодну жему, шнїговима жимами, а попри того Руснаци жили з чувством вирскей нєсиґурносци, нєпреривно гнобени з боку цудзих феудалцох. Єдине їх першенство у тих обставинох була можлївосц селїц ше з єдного феудалного маєтку на друга. Так ше Руснаци, глєдаюци лєпшу жем и благши форми феудалней експлоатациї, селєли вше южнєйше.

Бачка, як обласц зоз досц шлєбодней и добрей жеми, у XVIII вику прицаговала велї народи, та и Руснацох. У XVIII вику приватни панове у Бачки тримали лем даскельо маєтки, а шицка друга жем була власносц Дворскей комори, односно шлєбодних кральовских варошох (Нови Сад, Зомбор, Суботица) и Воєней гранїци (спредз Потиско-поморишскей, потим Шайкашского батальона). Комора у тим чаше була заинтересована першенствено за натуралну и пенєжну ренту, а менєй за роботну (работу) од селянох, цо ше у постояцих условийох могло витвориц лем зоз звекшаньом числа жительох. На тот способ ше на початку поклопели интереси руского жительства и коморскей администрациї у Бачки. У таких околносцох вони ше почали насельовац до Бачки стредком XVI11 вика²².

Медзитим, уж штерацетих рокох XVIII вика, спрам податкох пописох жительства и на основи других документох мож заключиц же у даєдних войводянских местох було Руснацох. Чи то були прави доселєнци чи поєдинци хтори рушели з Горнїци (так Руснаци часто наволовали Горнї край, сиверовосточни часци Угорскей, дзе дотля жили) глєдаюци лєпши условия за живот або заробок як наднїчаре - не легко утвердзиц за кажди поєдинечни случай. По попису жительох у Кули 1743. року ище нєт Руснацох, гоч ест индициї же того року даєдни Руснаци сцигли до Кули.

У попису жительох Кули з 1746. року записани троме Руснаци: Петро и Янко Хома и Янко Маковицки. После нїх до Кули ше населюю ище 11 руски фамилиГ, а 1751. року ище пейц фамилиї. Так 1751. року на териториї Кулского панства було 18 руски фамилиї. По старих хронїкох и народней традициї насельованє Руснацох до Керестура почало 1745-1746. року. Урядове и орґанизоване насельованє Руснацох почало 17. януара 1751. року, кед коморски администратор за Бачку Франц Йосиф де Редл дал шлєбоднякови Михайлови Мункачовому з валалу Червенова, зоз жупаниї Береґ, контракт о насельованю 200 руских грекокатолїцких фамилийох зоз Горнїци до коморского населєня Керестур. По тим контракту ту ше могли насельовац лем Руснаци хтори мали право шлєбодней селїдби и хтори були грекокатолїцкей вири.

На основи розпокладаюцих жридлох мож заключиц же ше до Керестура не такой 1751. року населєли 200 руски фамилиї, але значно менєй: даєдни жридла споминаю же 1751. року у Керестуре було 120 руски фамилиї, а други - же аж 1756. року у валалє було коло 120 фамилиї, лєм 400 жительох. Медзитим, насельованє ше предлужує и число Руснацох у Керестуре нєпреривно рошнє. Друге место до хторого ше Руснаци присельовали з Горнїци бул Коцур. У старшей литератури ше обично наводзи же ше до Конура 1765. року приселєла 41 руска фамилия, а 1767. року - 42 фамилиї. Спрам резултатох новших виглєдованьох у Коцуре 1764. року було 86, або аж 90 руски грекокатолїцки фамилиї. Розлики у чишлє вориятно настали прето же тоти пописи не окончовани у истим чаше, та у медзичаше могли настац даяки пременки, бо ше даєдни ище присельовали, а даєдни ше висельовали²³.

До конца XVin вика число жительох рускей националносци у Керестуре и Коцуре ше нєпреривно звекшовало. Вони жили у коморских населєньох, доставали од Комори жем на хаснованє. Медзитим, не мали можлївосц дзелїц тоту жем: оцец не могол часц тей жеми преписац синови. Док число жительох у тих руских населєньох нєпреривно росло, поверхносци жеми хтору обрабяли тоти општини оставали исти, або ше незначно звекшовали. Єдно селянске ґаздовство стреднє обрабяло коло пол сесиї жеми, а то було досц праве за витримованє єдней фамилиї. Так млади малженски пари хтори виходзели з родительских обисцох найчастейше оставали без жеми и були примушени глєдац заробок и жридло еґзистенциї як наднїчаре. З оглядом же стреднї селянски маєток ту виношел коло пол сесиї, тоти маєтки найчастейше обрабяли сами ґаздовства и не було велькей потреби за наднїчарами. Прето ше поєдини руски наднїчарски фамилиї з Керестура и Коцура, глєдаюци жридло еґзистенциї, почали висельовац до других местох. Висельованє йшло у двох напрямох: на юговосток спрам Нового Саду и баржей на восток до Шайкашскей, а на друга бок до Сриму, спочатку до Шиду, познєйше и до других населєньох.

За насельованє на територию Шайкашского батальона Руснаци з Керестура були заинтересовани ище стредком осемдзешатих рокох XVIII вика, кед Дюрдьов ище не формовани як населене. Не зна ше точно кеди ше поєдинци почали насельовац на тоту територию. У парохиялним попису вирних новосадскей грекокатолїцкей парохиї 1802. року ше ище не споминаю Русанци на териториї Шайкашского батальона. Медзитим, спрам попису новосадскей грекокатолїцкей парохиї з 1810. року у Шайкашскей було 86 Руснацох: у Катю 13, у Дюрдьове 16, у Сентиваню 11, у Ґосподїнцох 2, у Мошорину 6, у Надалю вєдно зоз Фелдваром 6 Руснацох. У шлїдуюцим попису, 1825. року, у Шайкашскей було 213 Руснацох: у Катю 12, у Дюрдьове 25, у Сентиваню 17, у Ґосподїнцох 16, у Чуруґу 16, у Жаблю 23, у Вилове 14, у Локу 16, у Мошорину 14, у Ґардиновцох 18, у Надалю зоз Фелдваром 15, у Ковилю 18 и у Тителу 9 Руснацох²⁴.

Спрам податкох попису хтори окончели воєни власци, у Шайкашскей 1835. року було 43 грекокатолїкох. Остава неясне чи можлїве же ше за дзешец роки число Руснацох у Шайкашскей так зменшало, зоз 213 кельо було 1825. на 43 року 1935. Тоту дилему, голєм часточно, розяшнюю податки з попису душох новосадскей грекокатолїцкей парохиї 1839. року, спрам хторих теди у Шайкашскей було 153 грекокатолїкох. З того мож заключиц же податки з парохиялного попису вельо сиґурнєйши кед бешеда о чишлє Руснацох грекокатолїкох у Шайкашскей у першей половки XIX вика²⁵.

По Гавриїлови Костельникови Руснаци ше почали насельо­вац до Шайкашскей у першей половки XIX вика. У Хроніки Грекокатолїцкей парохиї у Керестуре вон наводзи же ше гевти Руснаци хтори перши пришли до Дюрдьова посербели, а гевти хтори ше не посербели сцекли отамадз под час револуциї 1848-1849. року²⁶. Мирко Боїч, грекокатолїцки парох у Дюрдьове у периодзе медзи двома шветовима войнами, наводзи же перши Руснаци у Дюрдьове були: Микола Сеґеди, Чапко, Бабянски, Паланчаї, Дїтко, Преґун, Михал Маґоч и Ферко Молнар²⁷. Далєй вон наводзи же ше руски фамилиї Преґун и Дїтко посербели и постали Бреґун и Дїтков. Коло 1870. року до Дюрдьова ше населєли и други Руснаци: Гаргаї, Тиркайла, Биреш, Югик, Виславски, Ґоч²⁸.

О Руснацох у Шайкашскей до револуциї 1848. року ше, крем статистичних податкох, зна барз мало. Предпоставя ше же у архиви новосадскей грекокатолїцкей парохиї було вецей податки о нїх, але вона под час револуциї 1848. року цалком знїщена, та так нєстали и податки о Руснацох у Шайкашскей у першей половки XIX вика. Вецей податки ше находзи аж од седемдзешатих рокох XIX вика. У державним попису 1873. року Руснаци не виказани як окремна националносц29. Року 1880. у Дюрдьове було 326 Руснацох30, а по податкох парохиялного попису у валале 1894. року було 930 Руснацох³¹.