ОСНОВНА ШКОЛА »ЈОВАН ЈОВАНОВИЋ ЗМАЈ« ЂУРЂЕВО

ОСНОВНА ШКОЛА »ЈОВАН ЈОВАНОВИЋ ЗМАЈ« ЂУРЂЕВО

ОСНОВНА ШКОЛА »ЙОВАН ЙОВАНОВИЧ ЗМАЙ« ДЮРДЬОВ

ОД РЕВОЛУЦИЇ 1848. РОКУ И РОЗПУЩОВАНЯ ШАЙКАШСКОГО БАГАЛЬОНА ПО ПЕРШУ ШВЕТОВУ ВОЙНУ

Револуцийна габа 1848. року залапела вецей европски держави, та и Габзбурґску монархию, у чиїх рамикох ше находзела нєшкайша Войводина. Револуция вибухла и у Угорскей, дзе Мадяре почали борбу за нєзависносц од Австриї и утаргованє феудалних одношеньох. Кед дознало за подїї у Бечу и Пешту, жительство Войводини спонтано дзвигало побуни. Селянє глєдали утаргованє феудалних одношеньох и подзелєнє паньскей жеми.

Вреня залапели и Шайкашски батальон, та ше и нєшкайши Дюрдьов нашол на полю револуцийних збуваньох. Мало єст жридла на основи хторих мож провадзиц револуцийни подїї у самим месце, та их мож розпатрац лєм у рамикох вкупних збуваньох на териториї Шайкашского батальона. Серби на тей териториї формовали у Жаблю 4. априла 1848. року єдну депутацию за царски двор. Вона жаданя шайкашского жительства винєсла Министерству войни у Бечу. Молби ше, углавним, одношели на церковни питаня православних вирних и на устройство Воєней гранїци вообще. Серби у Шайкашским батальону вельо очековали од царских одлукох хтори им обецало Министерство войни у Бечу и при тим не преходзели законски гранїци, як цо то бул случай у даєдних других местох Войводини³².

На Майскей скупштини у Сримских Карловцох 13. мая 1848. року Серби преглашели автономну Войводину, вибрали войводу, патриярха и Главки одбор свойого руху. Делегати Бачкей епархиї зоз Шайкашскей на Майскей скупштини були зоз шлїдуюцих местох: Ґардиновци, Дюрдьов, Жабель, Кать, Ковиль, Лок, Мошорин, Надаль, Тител и Чуруґ. Зоз Дюрдьова як делегати присуствовали Михайло Мушицки и Тимотиє Отич.

Понеже ше мадярска влада оштро спроцивела преглашеню автономиї Войводини, зраженє медзи Сербами и Мадярами не мож було обкеровац. Тото будзе мац судьбоносни пошлїдки и за єдних и за других, бо место же би заєднїцки водзели борбу процив истого нєприятеля, вони з медзисобним зраженьом тому истому нєприятельови одлєгчали же би их швидше победзел.

Піавни одбор сербского руху 24. мая видал преглашенє сербскому народу, а 3. юния окреме поволал шайкашох же би ше дзвигли на оружиє, цо нєодлуга дало плоди: вецей општини послали Команди Батальона депутациї з молбу же би ше им дало оружиє и муницию33. При Карловцох коло 400 наоружани Серби 6. юния прешли през Дунай и рушели на Тител под водством Захария Йовановича. Зоз Тителу Йованович прешол до Жаблю идуци през Мошорин и Дюрдьов. На тей драги ше гу ньому приключели велї шайкаше-гранїчаре зоз Сентиваню, Дюрдьова и Жаблю. Йованович зоз своїм людством завжал старожабельску скелу на Тиси и рушел далєй гу Римскому Шанцу. Даремни були гроженя и апели влади на покорносц гранїчарох австрийскому Двору. Возбудзенє и револуцийни розмах були пребарз моцни же би их Двор легко примушел на покорносц. Тому вшелїяк допринєсли и перши векши успихи сербского войска у борби процив нєприятеля. У шайкашским округу скоро цалком нєстал авторитет официрох, як у воєним поглядзе, так и у поглядзе жемскей управи. Власц подполно превжали до своїх рукох локални народни одбори, хтори блоковали општински каси и житни магазини и заведли зберанє животних намирнїцох. У Тителу отворена роботня у хторей понтонски кочи адаптовани на артилєрийни превозки.

Чувствуюци опасносц хтора им грожела од единкох хтори ше почали концентровац у Бачки и Банату, сербске войско ше намагало увесц шора до своїх єдинкох. Так 18. юлия принєшени воєни закон по хторим шицки хлопи за воєну службу розпоредзени до штирох класох. На чолє шайкашских єдинкох бул полковнїк Сурдучки.

Найоштрейши борби у Войводини у револуциї 1848-1849. року водзени при Сентомашу. Ту полковнїк Сурдучки по власней задумки наложел инженєрови Хенклови же би направел жемове утвердзенє „Србобран", по хторим Сентомаш познєйше достане нєшкайше мено. Перши напад на Сентомаш бул 13-14. юлия 1848. року и вон одбити. Чежко сиґурно повесц чи у нїм участвовали и Дюрдьовчанє, але кед ше зна же медзи шайкашами було вельо Дюрдьовчанох хтори участвовали у заєднїцких борбох, вец мож предпосатвиц же участвовали и у одбрани Сентомашу. Други напад на Сентомаш бул у авґусту 1848. року и тиж так є одбити. Одбити и треци напад 21. септембра 1848. року. Уж у авґусту 1848. року мадярски єдинки ше почали концентровац при Ярку, Темерину и Сириґу, а особлїво велька опасносц од їх офанзиви загрожела наяр 1849. року. У тим чаше сербски рух уж почал трациц свою револуцийну сущносц³⁴, а народни одбори вецей не були орґани револуцийней власци. Сербске войско тиж трацело револуцийни характер, улїваюци ше до царского войска. Деморализоване, трацело борбеносц и дисциплину. Дезертерство и анархия залапели цалу Шайкашску, та и шайкашох зоз Дюрдьова. Части були крадзи и забойства. У таких обставинох дочекана и моцна офанзива мадярского войска наяр 1849. року под команду Генерала Перцела. Найчежши борби водзени при Сентомашу, дзе погинули два тисячи бранїтелє. После пораженя сербски вояци напущовали положеня и сцекали. Напади мадярского войска одбивала лем Тителска високоровнїна, хтору бранєли Стеван Кничанин и Дьордє Стратимирович. Остатнє зраженє було 23. юния 1849. року, а после того ше мадярске войско поцагло з Бачки. На концу капитуловало пред русийским войском при Вилаґошу 13. авґуста 1849. року и зоз тим закончени воєни операциї. Цо було у тим чаше зоз жителями Дюрдьова, мож дознац лем на основи приповедкох, а вони гуторя же ше под час найвекших операцийох мадярского войска склонєли праве на Тителску високоровнїну. їх валал бул зпалєни. Згорела и цала архива православней церкви, так же де факто нєт важіга податки за тото место до револуциї 1848. року и о цеку самей револуциї у нїм.

Шайкашска у револуциї страцела приблїжно трецину свойого жительства. Австрийски Генерал путовал по шайкашских валалох такой по револуциї и послал царови звит у хторим ше гутори: „Шайкашска и Потисє опустошени. у нїх ше нїч не шеє анї не обнавя, а посцекане жительство не ма єдзеня и гладує"³⁵.

И попри того же револуция 1848-1849. року загашена, остатком феудалного ушореня заш лем дате смертельне вдеренє, а зоз тим оможлївени швидши розвой капитализма. За услуги хтори направели Бечкому двору, Серби достали окремну управну обласц под назву Войводство Сербиї и Тамишски Банат (1849-1860). Понеже Серби у тей Войводини творели лєм штвартину жительства, мож повесц же вона лєм по мену була сербска. Воєна гранїца на териториї Войводства Сербиї, уключуюци и Шайкашски батальон, остала под окремну воєну управу. З утаргованьом Бахового абсолутизма (1851-1859) заведзени уставни стан, а у децембре 1860. року утаргнуте Войводство Сербиї и Тамишски Банат. У Войводини запровадзена жупанийска управа, а Воєна гранїца и далєй остала под воєну управу. Року 1867. склопена Австро-угорска догварка, по хторей дотля єдинствена Габзбурґска монархия подзелєна на австрийску и угорску часц, а обидва державни часци мали заєднїцкого владара и заєднїцки министерства вонкашнїх дїлох, финансийох и войска. Войводина ше нашла у гранїцох Угорскей и так останє до 1918. року. Уж 1868. року принєшени познати „Закон о народносцох" по хторим шицки жителє Угорскей правно були єднаки, без огляду на вирску и националну припадносц. Медзитим, муши ше мац у оглядзе же вон бул барз на зло хасновани и бул основа за помадярйованє народносцох.

Шайкашски батальон утаргнути 9. юния 1872. року з царским розказом, а зоз законским членом XXVII з 1873. року уключени є до Бач-Бодроґскей жупаниї. Од теди територия Батальона подзелєна на жабельски и тителски срез. Жабельскому срезу припадали: Жабель, Дюрдьов, Ґосподїнци, Чуруґ и Надань. Ушоренє општинох регуловане з XXII законским членом 1886. року, хтори остал на моци до 1918. року. Шайкаше, та и Дюрдьовчанє, були розчаровани пре розпущованє Шайкашского батальона. Нагло прервани потедишнї способ живота, а жительство на валалє нєодлуга почувствує пошлїдки дїйствованя капиталистичней привреди. Ушлїдзело охудобньованє велького числа жительства.