|
ОСНОВНА ШКОЛА »ЈОВАН ЈОВАНОВИЋ ЗМАЈ« ЂУРЂЕВО
ОСНОВНА ШКОЛА »ЙОВАН ЙОВАНОВИЧ ЗМАЙ« ДЮРДЬОВ
|
|
ПРИВРЕДНИ РОЗВОЙ ДЮРДЬОВА ОД 1918 ПО 1941. РОК
Дружтвено-политични вреня, характеристични за цалу Войводину по Першей шветовей войни, були присутни и у Тителским и Жабельским срезу на териториї Шайкашскей. Шайкашска була польопривредна обласц без гоч якей индустриї, а найвекше число жительох були селянє. Цо ше дотика националного составу, по податкох з 1921. року найчисленши були Серби, потим Мадяре, Нємци, Руснаци и други. Того року у Дюрдьове жили: Серби - 3 157, Мадяре - 90, Нємци - 21, Руснаци 1 675, Чехословаци - 8, Руси - 43, инши - 1. Вєдно було 4 995 жительох. З оглядом на тото же аґрарно-маєткови одношеня мали барз вельке значене за живот селянства у цалей Шайкашскей, та и у Дюрдьове, нєобходне визначиц даскельо особлївосци. З єдного боку, у Шайкашскей було вельки општински жемови маєтки, а з другого боку мале число вельких маєткох у власносци приватних особох. Тото зявенє ше пояшнює з релативно позним утаргованьом шайкашского гранїчарского статуса (1873. р.) и фактом же власнїки ритскей жеми постали шайкашски општини, а не селянє и їх потомки.
По Першей шветовей войни у обласци аґрарно-маєткових одношеньох у цалей Бачки, та и у Шайкашскей, характеристичне тото же найвецей людзе без жеми були Серби, а вец Мадяре58. У таких маєткових одношеньох зявиовали ше револуцийни вреня у Шайкашскей. З оглядом же було поєдинєчни пробованя насилно одняц жем, як у Шайкашскей так и у даєдних других часцох жеми, реґент Александер 6. януара 1919. року виявел же вон онєможлїви таки способ прерозподзельованя жемових маєткох и же ше запровадзи аграрна реформа. Так 27. фебруара 1919. влада принесла акт „Предходни одредби за пририхтоване аґрарней реформи", хтори мал одредби о ликвидациї заостатих феудалних одношеньох и експроприяциї и розподзельованю вельких маєткох.
Ришенє аграрного проблема у Шайкашскей представяло, насампредз, ликвидованє постояцих закупних одношеньох на вельких маєткох, а вец їх розподзельованє по рижних правних аграрних предписаньох. Аграрна администрация мала превельо роботи и почежкосци же би пременєла предходни одношеня. Селянє Жабельского и Тителского срезу, на приклад, 18. марца 1919. вимагали од Министерства за аграрну реформу „же би ше такой прервало видаване шайкашского риту под аренду з лицитацию, а же би ше уж видату жем вжало од потедишнїх закупцох и подзелєло народу, потомком шайкашох зоз 1867. року як їх нашлїдство59. Спредз випатрало же одлука Министерства задоволї вимаганя селянох Тителского и Жабельского срезу, але ше тото не посцигло под прициском безжемашох и худобних селянох, як и гевтих хтори пришли до Шайкашскей после 1867. року. Гоч до конца 1924. року у поєдиних шайкашских општинох посцигнути одредзени резултати у розподзельованю ритскей жеми, заш лем тото питане останє отворене до 1941. року. У контексту тих збуваньох коло розподзельованя жеми у Шайкашскей аграрне жительство - аґрарни интересенти у Дюрдьове були подзелєни на три катеґориї и спрам того им подзелєна жем:
1. Месни аґрарни интересенти Серби а) І катеґория 920 кг б) II катеьория 300 кг в) инвалиди 201 кг г) воєни широти и ґдовици 170 кг Вєдно 1 591 кг
2. Месни аґрарни интересенти Руснаци а) І катеґория 262 кг б) II катеґория 80 кг Вєдно 342 кг
3. Добровольци а) солунци 332 кг б) добруджанє 105 кг Вєдно 437 кг
Руснаци свою еґзистенцию на тих просторох засновйовали скоро виключно на польопривредней продукциї. Як наводзи Дюра Биндас, вкупни жемови фонд Руснацох у Бачки и Сриме виношел 1921. року 28 588 кг. На основи табели хтору виробел др Никола Ґачеша Руснаци у Дюрдьове мали вєдно 2 964 кг жеми, а було их шицкого 1 91560. Податок о чишлє жительох рускей националносци у Дюрдьове вжати з попису жительства 1921. року и сиґурни є. Медзитим, кед у питаню податок вязани за поверхносц жемового фонда хтори мали Руснаци у Дюрдьове у тим чаше, не мож зоз сиґурносцу повесц же є точни, бо його жридло нєпознате. Кед ше предпостави же податок голєм приблїжно точни, виходзи же на єдного руского жителя стреднє припадало менєй як гольт и пол жеми, цо лєдво було досц за просту репродукцию у польопривредней продукциї. Тот факт бешедує о досц чежким економским положеню Руснацох после 1918. року.
Аграрна реформа розпочата 1919. року спричинєла вельке интересованє и медзи Руснацами61. Руски аґрарни интересенти у Дюрдьове вєдно з аґрарнима интересентами Сербами уж 1919. року глєдали же би им аграрна администрация додзелєла жем на маєтку политичней општини Дюрдьов, хтори мал 4 581 кг и 116 квв. Вони 1920. року достали 2 371 кг жеми. Дюрдьовски аґрарни интересенти подзелєни на три Групи, як уж поведзене. Двацетих и трицетих рокох обсяг реформи преширени. Комисия за ликвидацию аґрарней реформи у Новим Садзе 18. марца 1934. року принесла одлуку же би ше од маєтку политичней општини Дюрдьов конечно вжало 2 143 кг и 1 378 квв жеми, хтора подзелєна аграрним интересентом, медзи хторима було и Руснацох. Вони вєдно достали 487 кг и 382 квв жеми62.
Осамостойованє аграрних интересентох, по думаню Министерства за аграрну реформу, було можлїве лем зоз їх орґанизованьом до такв. аграрних заєднїцох. Заєднїци могли буц орґанизовани лем у гевтих местох дзе ест голєм 10 населених добровольцох, землєдїлцох або интересентох аґрарней реформи, хтори маю дзеку ступиц до членства заєднїци63. Циль таких заєднїцох бул злєпшац економске положене интересентох. Вони ше мушели старац о рационалним обрабяню жеми, вєдно хасновац алати и машини, примац пенєж на шпорованє од своїх членох и гевтих хтори не члени. Тиж так мушели заєднїцки продуковац, прерабяц и предавац польопривредни и статкарски продукти, виробки домашней роботносци итд.64. Тоти заєднїци були окремий тип задружних орґанизацийох зоз барз рижнородну дїялносцу, а сновали их шицки аґрарни интересенти та и жителє Дюрдьова, як Серби так и Руснаци. У Дюрдьове аґрарна заєднїца того типа основана 11. новембра 1923. року.
Кед ше бешедує о привредним розвою Дюрдьова у периодзе медзи двома войнами, з оглядом на природу жеми, поверхносц плодней жеми и факт же векшина його жительох були селянє, ясне же ту найрозширенши привредни конар була польопривреда. Дюрдьовчанє найвецей продуковали рижни файти житаркох, насампредз жито и кукурицу. З оглядом на нови одношеня у аґрару и звекшану продукцию, чувствовала ше потреба за орґанизованьом шпоровно-кредитних задругох Райфайзенового типа. Сущносц таких задруґох у тим же би обезпечели польопривреднїком вигодни пенєжни кредити, же би ше старали о набавяню нашеня и пласману польопривредних и статкарских продуктох. Источасно, така задруґа мала привикац селянох на розумне. Источасно, така задруґа мала привикац селянох на розумне шпорованє и економске ґаздованє.
ПЕРША СЕРБСКА ЗЕМЛЄДЇЛСКА ЗАДРУҐА
Перша сербска землєдїлска задруґа у Дюрдьове основана 20. юния 1929. року. Задруґа була шпоровно-кредитного типа и мала задаток подмирйовац своїх членох з пенєжом под найвигоднєйшима условиями, а источасно их привикац на розумне шпорованє. Нукашня орґанизация и вкупни способ роботи Задруґи були реґуловани з „Правилами землєдїлскей задруґи за шпорованє и кредит". По тих правилох, медзи иншим, Задруґа мала свой Управни и Надпатраюци одбор, кажди зоз своїма инґеренциями и обовязками. З архивних документох дознаваме же перши Управни одбор тей Задруґи бул шлїдуюци: Славко Чирин, предсидатель, Мита Миливоєвич, подпредсидатель, и члени Мирко Мушицки, Стеван Костич и Рада Бебич. У Надпатраюцим одборе були: Новак Попич, Никола Бреґун, Пая Радишич и Рада Бебич. Задруґа була змесцена у обисцу Славка Ґуцунского, а од инвентару мала касу, стол, шейсц карсцелї и орман.
З постояцих ревизийних звитох од 1929-1939. рок мож часточно провадзиц роботу тей Задруґи, рушанє числа єй членох и резултати роботи. Обща оцена роботи у спомнутим периодзе би могла буц же Задруґа була барз активна у першим року, кед посцигла и найвекши резултати. Уж наступних рокох ше чувствує опадованє єй рообти, цо мож видзиц и по рушаню числа членох. Зоз „Заключних рахункох", хтори доручовани Союзу землєдїлских задруґох у Новим Садзе у децембре каждого року, наводзиме шлїдуюци податки о рушаню членства з Першей сербскей землєдїлскей задруґи: 1929. року мала 27 членох, 1930. - 48, 1931. -47, 1932. - 45, 1933. - 45, 1934. - 44, 1935. - 40, 1936. - 40, 1937. - 40, 1938. - 40 и 1939. - 41 члена65.
Так ше уж зоз ревизорского звиту за 1938. рок дознава же Задруґа не ма длуства, же шицки вексли и облиґациї шорово подписани, але же длужнїки нїяк не плаца длуства. У тим чаше тижньови улог на стаємне шпорованє бул 2 динари, але анї тото ше не укладало порядно. На тот улог ше не давало камати.
ДРУГА СЕРБСКА ЗЕМЛЄДЇЛСКА ЗАДРУҐА
Тота Задруґа основана 6. септембра 1931. року. У фази снованя мала 31 члена. Була змесцена у церковней општини а орґанизована на основи „Правилох Другей сербскей землєдїлскей задруґи", хтори реґуловали способ роботи и єй задатки. З ревизорских звитох хтори доручовани Союзу землєдїлских задруґох у Новим Садзе мож дац общу констатацию же Задруґа аж до утаргованя 1939. року фактично не дала нїяки резултати. През дали тот час вона мала релативно мале число членох. Од 1931. року, кед є основана з 21 членом, остала на тим чишлє членох до формалного утаргованя 1939. року. У єй Управним одборе були: Милован Илиїн, Стеван Бебич, Андри Саламун, Алекса Ґаїшин, Дьока Боґданов. У Надпатраюцим одборе були: Емил Костич, Веля Мушицки, Гавра Мушицки и Прока Боґданов66.
ТРЕЦА ЗЕМЛЄДЇЛСКА ЗАДРУҐА
Бешеда тиж о шпоровно-кредитней землєдїлскей задруґи Райфайзенового типа, хтора основана 11. октобра 1931. року з 20 членми хтори мали по 20 учасци. Управни одбор при снованю творели: Андри Бабянски, Сима Емеди, Янко Буїла, Евґений Киш и Михайло Горняк. У Надпатраюцим одборе були: Влада Рамач, Кирил Гаргаї, Евґений Сабадош и Дюра Баран, а кнїжководитель бул Франя Еперт. Еперт зволал и першу, сновательну скупштину67. Задруґа була змесцена у будинку школи.
.Дравила Трецей землєдїлскей задруґи" точно прецизовали циль єй роботи и основни задаток, а то - на основи взаємносци унапредзовац привреду и ґаздованє своїх задруґарох. Була основана же би давала своїм задруґаром тунї кредити и примала улоги на шпорованє. Условия за приманє до членства були тоти же чловек мушел буц полнолїтни, мушел мац маєток зоз хторим шлєбодно розпоклада, под условийом же є источасно не член даєдней подобней задруґи. Уписнїна до Задруґи виношела 25 динари. З ревизорских звитох хтори посилани до Союзу землєдїлских задруґох у Новим Садзе дознаваме же интересованє медзи Руснацами за тоту задруґу було барз вельке и же вона найвекши резултати посцигла 1931. и 1932. року. Теди констатоване же ше у Задруґи водзи рационалне дїлованє, же ше кнїжки водза точно и порядно. На основи заключних рахункох хтори правени у децембре за кажди рок дознаваме податки о рушаню числа членох. Найвецей задруґарох було 1932. року - 29, а уж 1933. и 1934. тото число зменшане на 14, же би 1935. було лем 12 задруґарох. Управни одбор Задруґи ше фактично не зволує, а звити не зазначую анї єдного члена. Фактично значи же од того року Задруґа не функционує, гоч є зоз судского реґистра у Новим Садзе висцерана аж 1938. року. Цали тоти два роки тирвал процес єй ликвидациї68.
СТАТКАРСКА ПРИПЛОДНА ЗАДРУҐА
Понеже уж спомнуте же статкарство у Дюрдьове у тим периодзе було досц розвите, чувствовала ше потреба основац чисто статкарску задруґу. Тото зробене 26. септембра 1930. року. Основни задаток тей Задруґи бул робиц на оплеменьованю задружного статку же би ше достало цо лєпши файти. Аж 26. априла 1931. року тота задруґа заведзена до судского реґистра у Новим Садзе. Теди уж мала „Правила статкарскей приплодней задруґи", хтори реґуловали єй орґанизацию и роботу Управного и Надпатраюцого одбору. У Управним одборе були: Михайло Балїнт, Илия Отич, Марко Горняк, Стеван Черкезов и Воїслав Деянович. Члени Надпатраюцого одбору у тим року не познати. Зоз звитох о роботи тей Задруґи видно же вона була задоволююца, а интересованє жительох Дюрдьова за членство у нєй було вельке. Тото потвердзує у число членох: 1931. року мала 25 членох зоз 25 учасцами, а 1938. уж мала 65 членох. У тим чаше, кед Задруґа мала найвекше число членох, Управни одбор творели: Славко Ґуцунски, предсидатель, Михайло Балїнт, Милош Римски, Милован Илиїн, Новак Попич и Марко Черкезов. Надпатраюци одбор бул у составе: Рада В. Отич, Йовґен Дудаш и Алекса Ґаїшин. После 1938. року не маме податки о роботи тей Задруґи69.
КОНОПАРСКА ЗАДРУҐА
З оглядом же ше у Дюрдьове досц шала конопа и же у валалє була конопарня, 29. септембра 1940. року на поволанку Михайла Балїнта младшого знолана сновательна скупштина. Теди принєшена одлука о снованю Конопарскей задруґи. У записнїку зоз першей скупштини ше споминаю присутни: Михайло Балїнт, Илия Шовлянски, Прока Боґданов, Рада Боґданов, Алекса Ґаїшин, Дюра Сабадош, Денчи Рамач, Михайло Балїнт младши, Коста Раґаї, Живан Шовлянски, Кирил Арва, Денчи Надь-Попов, Йовґен Киш, Владимир Бучко, Йосиф Олеяр и Йовґен Дудаш. Зачувани и „Правила Конопарскей задруґи" у хторих прецизовани єй задатки и циль формованя. Ту реґулована и єй нукашня орґанизация и способ дїлованя. Основни циль формованя тей Задруґи бул же би зоз фаховима упутствами, прейґ Дїловного союзу конопарских задруґох, давала членом упутства за цо рационалнєйше ховане конопи, же би им набавяла нашенє, штучни гної и друга потреби, як и же би робела на подзвигованю фабрики за преробок конопи и старала ше о пласману продуктох своїх задруґарох70.
ПРИВРЕДНИ И ДРУГИ ДЇЯЛНОСЦИ У ДЮРДЬОВЕ ОД 1918. ПО 1941. РОК
Без огляду на факт же у Дюрдьове основни конар привреди була польопривреда, єст числени податки и о других привредних дїялносцох. Так ше, на приклад, зна же уж 11. марца 1919. року основана Сербска шпоровня дд. Дюрдьов. Не зачувани податки о єй дїлованю, але зоз звиту за 1930. рок видно же мала 27 акционерох зоз 609 депонованима акциями. їх власнїки були виключно Серби, богати ґаздове зоз Дюрдьова. Зачувани рахунки шведоча о солидним дїлованю Шпоровнї од 1930. по 1937. рок. Медзитим, 1937. року вона постава пасивна, укладаче масовно поцагую свойо улоги и 1939. року Сербска шпоровня д. д. Дюрдьов престава робиц.
Цо ше дотика податкох о ремеселнїкох у Дюрдьове у периодзе медзи двома войнами, чежко точно повесц хтори ремесла у тим чаше було и хтори ремеселнїки робели. Зна ше лєм же у Жабельским срезу 1930. року було вєдно 296 ремеселнїкох, але нєт податки о їх розмесценю по поєдиних местох71. Прето ше мушиме опрец на податки хтори нам дали людзе по здогадованю. Тих рокох у Дюрдьове було коло 40 ремеселнїкох, и то: 10 ковалє, 9 шустере, 5 колєсаре, 9 байбере. Познати мена шлїдуюцих ковальох: Дьока Врбашки, Здравко Мушицки, Дьока Бокшич, Жарко Петрович, Стеван Влаянков, Лендєр, Грица, Пап, Кирил Арва, Емил Дорокгази. У периодзе од трицетих рокох як шустере у Дюрдьове робели: Йован Петрович, Милан Бировлєв, Ґаїшин, Живко Петрович, Тодор Мудри, Влада Ґубаш, Тацко ПІовлянски, Дьока Чурчич, Дюра Саламун. Як колєсаре робели шлїдуюци:
Миленко Стошич, Йовґен Кевежди, Данил Скубан, Милан Деянович, Шанта. Байберох було дзевец: Бранко Чепски, Стеван Пуїч, Неца Шовлянски, Живан Шовлянски, Грубеня, Лендєр, Дюра Мадїстер, Данил Мудри72.
Карчми у Дюрдьове
У медзивойновим периодзе, паметаю стариш Дюрдьовчанє, було вецей карчми хтори служели за забаву и розвагу. Понеже културни живот у валалє у тим чаше бул на досц нїзким уровню, карчми були скоро єдини места дзе ше людзе могли сходзиц, слухац музику и танцовац. Лем на главней улїци, хтора ше теди волала Ул. краля Петра І, було даскельо карчми, а тримали их: Дьока Черкезов, Милорад Зличич, Душан Чурчич, Тодор Римски, Аврам Ледер, Чира Шовлянски, Ференц Сидїка, Славко Ґуцунски (карчма дзе ше отримовали танци, а служела и як ноцнїк за путнїкох), Славко Чирин, Дьока Радишич, Павле Мушицки, Ґабор Провчи, Хромиш, Янко Копчански, Янко Планчак, Милован Шовлянски, Пава Сивч. Даєдни мали карчми и у других улїцох: Бранко Мушицки, Ґеяк Йованович, Янко Салонски, Данил Мудри, Йовґен Сендерак и Мандика73.
Предавальнї
Уж двацетих рокох XX вика у Дюрдьове ше значно розвива тарґовина. О тим шведоча податки хтори даваю стариш жителє, а вони паметаю же у медзивойновим периодзе у валалє було коло трицец предавальнї. Найчастейше то були предавальнї мишаней роби. У даєдних предавана лем ґалантерия, на приклад у дутяну Юлки Отич. Єй предавальня ше од 1922. по 1938. рок находзела у обисцу (Ул. краля Петра І, нєшка Ул. маршала Тита 27), а од 1938. року у обисцу Славка Ґуцунского (тиж нєшкайша Ул. маршала Тита). Од того року у тей предавальнї ше, крем ґалантериї, предавала и мишана роба. У истей улїци ше находзели и предавальнї хтори тримали: Милорад Зличич, Никола Бреґун, Аранка Ледер, Лаза Злоколица, Яким Павлович, Миленко Радонич, Миливой Медаков, Ирма Райтер, Янко Копчански, Янко Планчак, Пава Сивч. У побочних улїцох предавальнї мали: Йован Костич, Яким Кевежди, Маринков, Живан Лазич, Дьока Чепски, Сима Емеди, Тодор Чурчич, Яков Олеяр, Кирил Гаргаї, Яна Боґданов, Ґабор Сеґеди, Бранко Мушицки, Ерманово, Емил Лазич и др. Шицки спомнути мали предавальнї у власних обисцох и не мали роботней моци, але сами робели у нїх. Понеже тоти податки достати од старших Дюрдьовчанох по тим як вони паметаю, можлїве же су не подполни або же неточно пренєшене даєдно мено и презвиско74.
ДЮРДЬОВСКИ САЛАШИ И СПОСОБ САЛАШСКОГО ПРИВРЕДЗОВАНЯ
Салаши од часу кед настали мали барз важну привредну функцию. Найвецей их було у Бачки и сиверним и стреднїм Банату. Правенє салашох почало стредком XVIII вика, а особлїво интензивно ше правели у другей половки XIX и двацетих рокох XX вика. Салаш представял єдну цалосц хтора облапяла селянову жем, хижу и привредни обєкти75. Кажди салаш мал вельки хлїв, недалеко од нього бул гной. Коло салашу ше находзели гамбари за одкладанє урожаю. Єден з найважнєйших обєктох була студня у хторей вше мушело буц досц води за людзох и статок, хтори од яри до жими пасол на дєпу. Коло огради цо окружовала дєп були посадзени баґрени. Салашски хижи мали вецей простори!'. Зоз конку ше обично уходзело до приклєта, а з лівого и правого боку були хижи76 У просторийох долу була набивана жем. На салашу ше одвивал вкупни живот єдней фамилиї, як привредзованє так и одредзени файти дружтвеного живота. Под дружтвеним животом ше ту подрозумює виключно сходзенє салащанох през жиму же би ше людзе дружели, набешедовали, картали итд.
Тото мале огляднуце на поняце и сущносц салашох и живот салащанох було потрбне лем як здогадованє же салашски способ привредзованя у прешлосци бул розширени и на териториї нєшкайшого дюрдьовского хотара. Особлїво вельке число салашох направене двацетих и трицетих рокох XX вика. За нїх заєднїцки шицки характеристики хтори ту наведзени. Вецей податки о дюрдьовских салашох достали зме од старших Дюрдьовчанох. Вони шведоча же у периодзе медзи двома шветовима войнами у дюрдьовским хотаре було коло сто салаши, хтори мож подзелїц на три цk |
