ОСНОВНА  ШКОЛА »ЈОВАН  ЈОВАНОВИЋ ЗМАЈ«  ЂУРЂЕВО

ОСНОВНА ШКОЛА »ЙОВАН ЙОВАНОВИЧ ЗМАЙ« ДЮРДЬОВ

ВИРСКИ ЖИВОТ У ДЮРДЬОВЕ

У Шайкашским батальону найчисленши були вирнїки Православней церкви, а у поглядзе националней припадносци то були Серби. У тим чаше православни церкви у Батальону подпадали под юрисдикцию православней митрополиї у Карловцох, а у Жаблю було шедзиско православного протоєрея за општини Батальона. Народ ше сам старал о отримованю церквох и витримованю священїкох, бо материялней помоци од держави не було. Священїки за свою роботу доставали як надополнєнє такв. бир и церковни допринос, а кажди мал и парохиялну жем - 24 гольти орачей жеми и дзешец гольти лукох. Бир ше углавним давало у житу, а ридше у пенєжу до хторого було чежше дойсц. Стреднє кажда парохия рочно давала свойому парохови коло 50 пештански мирови жита, цо виношело 125 форинти. Висина тих даваньох ше з часом меняла и не була виєдначена у шицких парохийох.

Цо ше дотика прешлосци Сербскей православней церкви у Дюрдьове, муши ше констатовац же о нєй у церковней архиви ест релативно мало податки, понеже вона у револуциї 1848-49. була спалена. Медзитим, ест даєдни други жридла хтори бешедую о церковним живоце православних у Дюрдьове. Правда, податки зоз тих жридлох часто досц розлични. И коло року вибудови церкви єст розлични податки. Спрам звиту проти Йована Раїча зоз 1803. року Дюрдьов ище не мал церкву та богослуженя служени у стражарнї. У Літопису сербскей православней церкви у Дюрдьове ше як рок єй вибудови наводзи праве 1802. рок. Так стої и у писме дюрдьовского пароха Симеона Николича, хторе вон 1891. року послал окружному протови у Жаблю Милошови М. Папичови.

Медзитим, спрам жридлох зоз манастира у Ковилю дознаваме же фундамент за будоване сербскей православней церкви у Дюрдьове пошвецени 1. авґуста 1805. року. На основи истих жрид­лох ше предпоставя же Дюрдьовчанє пременєли першобутни план, та Конзистория Бачкей епархиї поинформовала 11. авґуста 1805. манастир у Ковилю о шлїдуюцим: „Же дюрдьовска церковна општина не поднєсла дополнєнє контракта и ибершлаґа за правенє церкви длугокей дзешец и широкей штири клафтери, так же Конзистория Бачкей епархиї розказує же би пан Синесиє Радивоєвич, архимандрит манастира Ковиль пошол до Дюрдьова як висланєц Конзисториї и же би им указал на препущенє, же би дополнєнє контракта и ибершлаґа цо скорей послали"89. Не познате кеди точно закончене правенє дюрдьовскей православней церкви, але мож предпоставиц же вона уж 1806. року була пошвецена вєдно з виловску церкву, хтору ше тиж почало правиц 1805. року, а пошвецел ю 1806. року жабельски прота Йован Раїч. Цо ше дотика екстериєра церкви у Дюрдьове, зна ше же вона була длугока 28, широка 8,5 м, а турня була висока 22,7 м. Церква бу­дована з доброго материялу, у барокним етилу, зоз струнку и елеґантну турню на заходним боку. Єден дзвон положени 1821, други 1837, а треци 1822. року. По своєй архитектури, як по екстериєру так и по єнтериєру, то була найкрасша правосалавна церква не лєм на подручу Шайкашского батальона, але и єдна з наикрасших валалских церквох у цалим славонским гранїчарским подручу.

Нєт досц податки о єнтериєру тей церкви и о єй першобутним иконостасу, але вон вироятно постоял и до 1848-49. року, кед є знїщени. По револуциї почала обнова церковного ентериєра, цо видно зоз записнїка церковней општини у Дюрдьове за 1855. рок. Того року церковна општина склопела догварку з дуборезачом Йованом Поповичом, хторому зверени виробок иконостаса. Од першобутней роботи Йована Поповича по нєшка зачувани лем трон Богородици и трон архиєрея, хтори шведоча о високо фаховей роботи того майстра. Зоз спомнутого записнїка з 1855. року дознаваме же штири пристолни икони виробел Димитриє Аврамович, зоз хторим склопена догварка 1854. року. Його у тей роботи прервала шмерц та на молбу його ґдовици роботу прилапел Павле Симич Камбер 1857. року. Вон виробел шлїдуюци икони: Розпяце, Богородицу и св. Йоана Богослова на верх иконостаса, потим дзвери и трони. Петар Камбер 1859. року виро­бел Дванац апостолох на иконостасу и шветочни икони у другей зони. На жаль, тот иконостас 1911. заменєни з новим, а од старого остали лем икони на тронох. Стари иконостас Дюрдьовчанє того року подаровали монахови з манастира Живомислич Симеонови Дяковичови, за валал Трибань у манастирскей парохиї.⁹⁰

Терашнї иконостас у сербскей православней церкви Святого Вознєсеня у Дюрдьове виробел з древа Йосиф Лукич, столар з Нового Саду, цо видно зоз записнїка церковней општини од 1. мая 1911. року. Кандидати за мальоване иконох були Андрия Хадвань и Рафаил Момчилович, але конечно догварене же би ше роботу зверело малярови з Надалю Йованови Кашанскому, за 8 000 форинти. Випатра же Кашански не робел сам, бо ше препознаваю и други авторе, але їх мена не познати. Пристолну икону св. Микол ая намальовал Рус Д. Толмачев 1924. року. Икони на зводох церкви мальовал Стеван Алексич, а икони за бочканє новосадски маляр Никола Димшич 1856. року.

Попри велїх уметнїцких вредносцох у дюрдьовскей церкви ше находзи и ґравира княза Лазара, хтору виробел Захариє Орфелин 1746. року, потим икона Богородица Арабска византийского виробку на златней основи. Барз интересантна и дарохранительнїца, зоз Христовим розпяцом у чиїх кракох у медальонох представена Богородица; з другого боку знімане Христа зоз крижа и надпис „Сей святий крест приложи Милия Маленович род. Лакич, церкви храма Св. Вознєсеня Господня милитарском месту Ґеорґиевє и своїх родителя 1858. року". У церкви ше чуваю и три литоґрафиї, спомедзи хторих єдну виробел Дьордє Крстич 10. авґуста 1872. року, а други два нєпознати автор. У церкви єст и церковни кнїжки друковани у XVIII вику, як и интересантни предмети применєней уметносци.

З оглядом же приступ вкупному обрабяню прешлосци того места не демоґрафични, не окончовани фундаментни виглєдованя хтори би указали природни прирост жительства у поєдиних периодох, морталитет, наталитет итд. Заш лем, пре приблїжну ориєнтацию наведземе податки за 1896. рок зоз сербскей православней церкви у Дюрдьове. Того року у валалє було вєдно 600 православни обисца, 646 малженски пари. Ґдовцох було 89, ґдовици 97. Хлопски православни души було 1 440, женски 1 390, вєдно 2 830. Року 1896. народзели ше 153 дзеци, умарли ПО особи. Винчали ше 25 пари. Предсидатель церковней општини тих рокох бул Лука Отич, а нотар Рад ослав Николич, учитель⁹¹.

На концу даваме мена шицких православних священїкох хтори були у Дюрдьове од 1800. по 1941. рок: Йован Попович (1800-1848), Алекса Васич (1813-1848), Гавра Николич (1850-1860), Йован Тешич (1853-1879), Стеван Николич (1879-1885), Симеон Николич (1879-1905), Теодор Йованов (1896-1918), Жарко Злоколица (1908-1942), Илия Ратков (1938-1939) и Андєлко Ґрбич (1940-1941).

Руснаци грекокатолїки ше поєдинєчно почали насельовац до Дюрдьова у першей половки XIX вика, а масовнєйше аж коло 1870. року. Року 1880. у Дюрдьове було 326 Руснацох. Ту вони будовали нови хижи, куповали орачу жем и векши пасовиска и на тот способ злєпшовали свою еґзистенциялну ситуацию. Медзитим, у руским народзе ше добре памета познате виречене зоз Святого Писма: „Не жиє чловек лем од хлєба, але и од каждого слова хторе виходзи з уст Божих" (Мт. 4, 4). Прето ше поднїмало шицко же би ше крем материялних условийох за живот створело и условия за розвой духовного живота.

Руснаци у Дюрдьове достали простор за богослуженє уж 1880. року, кед им Дюра Виславски дал на хаснованє предню хижу у своїм обисцу. Там направена и дзвонїца, а дзвон им подаровали Руснаци з Керестура. Гоч Руснаци у Дюрдьове у тим чаше не мали анї парохию анї свойого паноца, духовни живот ше заш лем почал розвивац праве коло тей малей церквочки. До валалу кажду трецу нєдзелю приходзел священїк з Нового Саду. У тей першей рускей церкви було 11 лавки за хлопох и 10 за жени. Истого року тоти места предани и за тот пенєж купена хижа од коваля Джавера, дзе пренєшена потедишня церква. Грекокатолїки орґанизацийно и далєй подпадали под новосадску парохию. Отамадз им приходзели паноцове: Павло Вукич, Мирослав Ґолеш, Андри Лабош старіли, Михайло Латкович и Йован Хранилович.

У Дюрдьове 1892. було вєдно 800 Руснацох грекокатолїкох. Потреба за сіюваньом парохиґ и поставяньом самостойного священїка у нєй поставала вше векша. Тото похопел и тедишнї крижевски владика Юлий Дрогобецки, о чим шведочи и його писмо Андрийови Лабошови младшому, керестурскому капеланови. Пре його важносц наводзиме з цалосци змист писма ч. 148-1893:

„Любени у Исусу сину! Зоз ришеньом схадзки Духовного стола од 12. децембра 1892. року филияла новосадскей парохиґ Дюрдьов постала окремна парохия и затримує ше єй припадносц новосадскей парохиґ до дальшей одлуки.

Понеже Дюрдьовчанох без власного пастира вецей нє можем охабиц, а и иншак остатні' час же би ше им у тим поглядзе виполнєло жадане, тримам же потребне же бим тебе меновал за управителя тей парохиґ (у Дюрдьове), источасно це поволуюци же би ши цо скорей ступел на свою службу. Твойо потерашнє дос­тойне хвали справованє и совисна робота у свойстве духовного помоцнїка даваю ми сиґурносц же ти зоз свою горуцу волю пошвециш свойо моци за ушоренє тей новей парохиґ, та так здобудзеш вельки заслуги пред Богом, а при мне зачуваш припознанє хторе мам спрам тебе. А цо ше дотика твоєй конґруи (державней материялней помоци - заув. Лю. О.), превжал сом нєобходни крочаї и нєодлуга очекуєм ришенє.

Окружного вицеархидиякона сом послал же би пошол з тобу до Дюрдьова, же би це там представел як управителя парохиґ и же би ши по тамтейшим звичаю єдней нєдзелї достал ключи од церкви, як и нови матрикули, Евангелию итд.

Тиж сом розказал вицеархидияконови же би поволал цали дюрдьовски церковни одбор же би у догварки з тобу ушорел биванє и же би це з Керестура преселєли до Дюрдьова.

Модляци Всевишнього же би ци за нову службу подаровал щедри нєбесни дарунки и даваюци ци свой архипастирски благослов оставам

У Крижевцох, дня 24. януара 1893. року прихильни ци у Христу оцец:

                                                                                               Юлий, владика".

Так концом 1892. року основана парохия у Дюрдьове, а уж початком 1893. року достала и свойого стаємного священїка, Андрия Лабоша младшого. Перше место у планох першого грекокатолїцкого пароха у Дюрдьове забера намаганє за правенє церкви. Його жаданя ше почали витворйовац аж 1900. року. Средства за вибудов обезпечени так же Министерство угорскей влади дало 8 000 коруни, а остаток средствох назберани од людзох. Єдна часц средствох пожичена з епархийного фонду и Месней акцийней каси. Жительство тиж помогло правиц церкву зоз тим же превожело будовательни материял, кармело окончовательох роботох итд. За релативно кратки час, од 13. мая 1900. року, кед положени фундаменти, до швета Архангела Михаїла (21. новембра) церква уж була пошвецена як церква Рождества Пресвятей Богородици.

Кед початком XX вика млади крижевски владика Дионизий Няради почал активносц на снованю манастирох на подручу Крижевскей епархиї, указало ше же за женски манастир найвигоднєйша праве дюрдьовска парохия. Почало ше зберац средства и нєодлуга купена хижа на першим углє кед ше од рускей церкви идзе спрам Шайкашу. О даскельо роки вона предана и ку­пена порта такой при церкви. Познєйше на тим месце направена хижа за биванє паноца (парохиялни дом).

Муши ше констатовац же активносц першого грекока­толїцкого пароха у Дюрдьове Андрия Лабоша була барз плодна и значна за розвой не лем вирского живота Руснацох у тим месце, але и за розвой їх духовного живота вообще. Його заслуга же ос­нована Акцийна каса, Народна читальня, як и же орґанизована вкупна активносц на подзвигованю културно-просвитного уровня Руснацох у Дюрдьове.

Од 1906. року грекокатолїцки парох у Дюрдьове бул Максимилиян Хранилович, хтори ту остал до 1912. року. Под час його службованя 1910. року купени образи за церкву, як и два дзвони: єден бул чежки 1 200, други 150 килоґрами. Попри вельких успихох у своєй роботи паноцец Хранилович ше стретал и з одредзенима чежкосцами. Кед зоз Дюрдьова пошол учитель Александер Кот, на месце учителя, дзияка и у Акцийней каси заменєл го нови учитель Л. Дєрдєи. Понеже вон пил и бул досц норовни, чежко було запровадзиц зоз нїм колеґиялне одношенє. Прето го священїк зменєл з места дзияка и службенїка у Акцийней каси. Тото барз розгнівало Дєрдєия. Медзи руским жительством вибил прави бунт, людзе ше подзелєли, було аж и судзеня. Священїк Максимилиян Хранилович у таких обставинох пошол з Дюрдьова. За нового пароха 1912. року поставени Дюра Биндас. Його дїялносц на полю вирского и народного прошвицованя була всестрана. Закладал ше за правенє новей школи, а за старших основал читальню хтора наволана „Ґаздовске дружтво". Бул на прагу витвореня идеї о видаваню новинох, але почала Перша шветова война, його найвекши єднодумнїк Михал Гайнал ше одселєл зоз Жаблю и так тота задумка остала нєвитворена.

Священїк Биндас добродзечно окончовал и длужносц грекокатолїцкого пароха у Ґодподїнцох, понеже там Руснаци не мали стаємного паноца. По законченю Першей шветовей войни Биндас предлужує активносц зоз ище векшим ентузиязмом и полєтом. На його инициятиву 2. юлия 1919. року основане Руске народне просвитне дружтво, хторе тиж на його инициятиву почало видавац Руски календари (од 1921. року). Року 1924. Дружтво поча­ло видавац „Руски новини", а уж 1927. видало кнїжку „Јужнословенских Русина народне песме". Вон заслужни и же 1938. року обявени „Молитвенїк за руски дзеци". Остатні1 два виданя о. Биндас пририхтал уж як священїк у Коцуре односно Вербаше, бо є 1923. року премесцени зоз Дюрдьова. Єдна з його вельких заслугох под час службованя у Дюрдьове було снованє церковного хору 1919. року. Такой по войни до валалу пришол русийски емиґрант Йван Владимирович Розанов, чловек широко­го образованя и любитель хорского шпиваня. З його закладаньом и з потримовку пароха Биндаса основани хор, хтори спочатку робел у обисцу Янка Ерделя. З часом ше число заинтересованих за шпиванє звекшовало, та хор мал вше вецей членох.

После Дюри Биндаса за грекокатолїцкого пароха до Дюрдьова пришол священїк Мирко Боїч. Його дїялносц на подзвигованю вирского и културно-просвитного живота Руснацох у Дюрдьове була рижнородна и плодна. Попри стараня за отримованє парохиї, вон основал Читальню младих Руснацох, Кредитну касу, а зоз його заслугу на руским теметове 1927. року направена каплїчка. Истого року купени два нови дзвони и направена нова капелания.

Пре його несебични закладаня на плане общого прошвицованя Руснацох културни и образовни живот у Дюрдьове значно подзвигнути. За того священїка характерис­тична и його екуменска ориєнтация. Вон отримовал барз добри одношеня з православнима паноцами у валалє, а церковни хор водзел и до православного манастира у Ковилю. Кед 21. марца 1931. року дюрдьовску парохию нащивел владика Дионизий Няради, парохови Боїчови ше удало позберац шицких священїкох з околних местох, як грекокатолїцких так и православних. Пре таку ориєнтацию даєдни паноцове часто обвиньовали Боїча. Медзитим, вон остал тварди у своєй вири, але ше источасно закладал за братски одношеня з Православну церкву. Плоди такей його дїялносци видно и нєшка. Тот священїк пошол з дюрдьовскей парохиї 1936. року, а на його место пришол Михал Бесерминї, хтори остал ту ище досц роки после Другей шветовей войни.

Кед ше бешедує о вирским живоце у Дюрдьове, не мож обкеровац факт же у валалє вєдно жию православни и грекокатолїки, але же не було пробованя орґанизованого преходзеня з єдней вири на другу. Священїки ше медзисобно почитовали и їх одношеня заслужую шицки похвали. Таки одношеня паную и нєшка⁹².